Vrelo, Šarkamen. Tetrarhijski carski kompleks:
izveštaj o istraživanjima u 1998-1999. godini*
Miodrag Tomović, Arheološki institut, Beograd
Đoko Jovanović, Muzej Krajine, Negotin
Iskopavanja su bila skoncentrisana na
završetak sistematskog istraživanja otkrivenih objekata u okviru
memorijalnog dela šarkamenskog kompleksa, u čijem istraživanju se do
sada najdalje otišlo. Primarni cilj je bio definisanje jedne
neistražene površine sa gustom koncentracijom lomljenog kamena i
oblutaka koja se nalazila u gustoj šumi zapadno od tumula. Već posle
njenog raščišćavanja od guste vegetacije, intezivno prisustvo
lomljene antičke krovne opeke i komada belog krecnog maltera sa
peskom i šljunkom, ukazivalo je da je se radi ostacima neke
građevine čije prisustvo do sada nije bilo registrovano. S obzirom
na veliku površinu koje je zauzimalo obrušeno kamenje, otvorena je
sonda dimenzija 16 x 11 m, sa kontrolnim profilom širine 1 m,
približno u njenom središnjem delu. Posle uklanjana ogromne količine
kamena (preko 5 kubnih metara), i građevinskog šuta, na koti 331.60,
otkriveni su ostaci četvorougaone građevine, malih spoljašnjih
dimenzija - 4,5 x 4, 5 m, sa jednom prostorijom čija unutrašnja
površina iznosi nešto više od 10 kvadratnih metara. Međutim, i pored
ovako skromne veličine, iznenađuje debljina njenih zidova, koja
iznosi 1,00 m. Građevina je podignuta na sloju tvrde glinovite
zemlje iznad prirodne stene, sa zidovima koji su celom visinom bilu
urađeni od kamena, i sa krovom od opeka. Oko njenih zidova nisu
konstatovani tragovi koji bi ukazivali da se ona nastavlja, ili da
je bila deo nekog većeg objekta. Nalazi se oko 10 m zapadno od
tumula (tačno u zamišljenoj osi koja prolazi kroz sredinu tumula) i
19 m od severozapadnog ugla od mauzoleja (upisani krug osnove
mauzoleja identičan je krugu oko spoljašnjiih uglova građevine).
Orijentacija zidova građevine je potpuno ista kao i strana
mauzoleja. Nesumnjivo je da se radi o građevini koja je bila
podignuta kao deo memorijalnog kompleksa. Građevina je stradala u
nekoj snažnoj destrukciji, ali ne u požaru, već se stiče utisak da
je bila izložena namernom rušenju.
Tokom 1999. godine završeno je i istraživanje
građevine 1/1979, na krajnjem zapadnom obodu memorijalnog kompleksa,
u kojoj je tokom prethodne godine bilo otkriveno oko 200 fragmenata
porfirne carske statue, sa predstavom imperatora na prestolu. Sa
njene zapadne strane otkrivena je još jedna prostorija sa zidovima
debljine 0,60 m, i unutrašnjih dimenzija 5,40 x 3,60 m. Način njene
gradnje i funkcionalna povezanost jasno pokazuju da se radi o delu
iste građevine, sastavljene od dve prostorije, sa tremom na severnoj
strani zapadne prostorije. Donji deo zidova je rađen od kamena, dok
je gornji bio od drveta sa krovom od opeka. Najverovatnije se radi o
o građevini koja je imala neku praktičnu funkciju. Za sada, na
osnovu otkrivenih nalaza, možemo izneti pretpostavku samo za zapadnu
prostoriju: verovatno se radi o livačko-kovačkoj prostoriji.
Prilikom izgradnje puta od Plavne do
lokaliteta, u oktobru 1997. godine buldozer je prošao sredinom
udoline i time narušio osnovnu arhitektonsku i idejnu koncepciju
graditelja - da cela udolina, sa Vrelskom rekom i desnom obalom,
predstavlja jednu celinu. Usecajući osnovu puta, buldozer je sa
istočne strane zasekao padinu u podnožju memorijalnog kompleksa (tom
prilikom je prošao preko otkrivenog severoistočnog ugla termi. Na
20-tak metara istočno od termi, put je presekao kulturni sloj, koji
je, za Šarkamen, sadržao veću količinu pokretnog arheološkog
materijala (fragmenti keramičkih i staklenih posuda, staklenih
grivni...). Da bismo definisali njegovo poreklo, sa severne strane
puta iskopan je kontrolni profil, dužine 15 m (do nivoa osnove
puta). U profilu je registrovan jasan kulturni sloj u dužini od 12 m
(debljine oko 0,40 m), koji se nalazi ispod sloja humusa i debljeg
erozivnog nanosa. To bi ndiciralo na postojanje nekog objekta koji
se nalazi na strmoj padini, izmedu platoa sa mauzolejem i podnožja.
Otkriveni materijal je tipološki i hronološki analogan materijalu
otkrivenom u okviru memorijalnog kompleksa. Na desnoj obali Vrelske
reke, na mestu zvanom "Most", otkriveni su ostaci građevine, čije
postojanje do sada nije bilo registrovano (građevina se nalazi tačno
u osi sever-jug, na čijem severnom kraju se nalazi mauzolej). Najpre
je kontrolnim rovom presečen istočni zid građevine, a potom je, u
okviru rovova, nastavljeno njegovo praćenje prema severu i jugu.
Gotovo u celosti je otkriven samo istočni zid (njegov severni kraj
je presečen koritom Vrelske reke), u dužini od 18,50 m, širine 0,80
m. Otkriven je i deo severnog zida građevine, u dužini od 6 m, koji
se sa istočnim spaja pod pravim uglom. Njihova orijentacija je
potpuno identična orijentaciji utvrđenja. Sa unutrašnje strane
istočnog zida otkrivena su dva pravougaona pilastra, dužine 1,10 i
širine 1,00 m, međusobno udaljena 4,60 m. Građevina je uzdužno (po
osi sever jug) bila podeljena na nekoliko prostorija - do sada su
otkrivene dve. Širina prve, istočne je 5,00 m, a druge, 3,00 m;
debljina pregradnih zidova koji dele ove prostorije iznosi 0,60 m.
Istočna prostorija je na severnom zidu imala ulaz širine 1,20 m,
čije bočne strane su urađene od opeka velikih dimenzija, spojenih
debljim slojem maltera (3-5 cm). U produžetku zapadnog dela severnog
zida, po skidanju sloj humusa, u konfiguraciji terena se uočava
postojanje još jednog, možda glavnog, ulaza. Južni zid građevine je
istraživan samo u okviru jedne manje kontrolne sonde. Dobijeni
podaci ukazuju na krajnje složenu i zanimljivu situaciju.
Nedostajuci završetak severnog kraja istočnog spoljašnjeg zida i
pregradnog zida prostorije 2, ukazuje da se južni zid građevine
nalazio pored same današnje desne obale Vrelske reke, što celu
situaciju prilično komplikuje. Geomorfološka situacija njenog korita
na ovom mestu isključuje mogućnost da je ono na ovom mestu, tokom
antičke epohe, bilo pomereno. Naime, samo na ovom mestu postoji
jedan neveliki minijaturni kanjon, dužine oko 20,00m, sa bočnim,
gotovo vertikalnim stranama visokim oko 1,50 m. Zbog toga je, gotovo
u nivou reke, desna obala na ovom mestu fundirana gusto i pažljivo
složenim oblucima velikih dimenzija, preko koga je postavljen debeli
sloj hidroskopnog maltera (temelj zapadnog zida prostorije 2 je
ukopan u ovu podlogu i potom sa obe strane ojačan nizom od jednog
reda velikih oblutaka). Kvalitet i način gradnje ove građevine, u
alternaciji sa tri reda opeka, pokazuje da je građevina istovremena
sa utvrđenjem. U prilog tome govori i otkriveni pokretni materijal.
Dalje istraživanje ove građevine je izuzetno značajno i zbog toga
što se, u kontekstu Šarkamena, pojavljuje brojan pokretni materijal,
koji će dati mogućnost ne samo određivanja funkcije ovog objekta,
nego i njegovo precizno hronološko opredeljenje. Tim pre što cela
građevina ima sve odlike zatvorenog nalaza. Ispod tankog sloja
humusa, nalazi se sloj rušenja zidova i krovne konstrukcije, koji
leže direktno na podu građevine. Za sada, preliminarno, može se
pretpostaviti da se možda radi o građevini tipa horrea, ali
višenamenskog karaktera (ne samo za smeštaj žitarica, nego i drugih
vrsta namirnica od značaja za život graditelja šarkamenskog
kompleksa).
* Nosioci Projekta su: Odbor za arheologiju
SANU, Arheološki institut i Muzej Krajine iz Negotina. Istraživanja
finansira Ministarstvo za nauku i tehnologiju Republike Srbije.
