Arheološki institut osnovan je 4. juna
1947. godine pri Srpskoj Akademiji nauka u Beogradu. Tokom
proteklih 50 godina svog postojanja i rada, Arheološki institut
je postao isključivo naučna institucija ove vrste. Njegovo
osnivanje, profilisanje i funkcionisanje tokom prvih godina
rada je neuobičajeno i zanimljivo. Institut je osnovan bez
i jednog stalnog saradnika, samo sa direktorom, profesorom
V. Petkovićem.
Osnovni princip na kome je počivala koncepcija
rada Instituta sastojao se u tome da Institut postane jezgro
oko koga će se okupiti većina arheologa koji su se u to
vreme arheologijom profesionalno bavili u muzejima (ne samo
iz Beograda, nego i iz unutrašnjosti Srbije) i na Univerzitetu,
kao i pojedini stručnjaci iz drugih disciplina, koje su
bile blisko povezane sa arheologijom (arhitekte, istoričari
umetnosti, istoričari). Svi su oni, pored svog stalnog posla
u svojim institucijama, postali i članovi Arheološkog instituta
(među njima su se nalazila gotova sva najuglednijija imena
u srpskoj i jugoslovenskoj arheologiji i istoriji umetnosti,
kao što su Miloje Vasić, Miodrag Grbić, Aleksandar Deroko,
Milutin Garašanin...).
Od takvog početnog stanja, organizacije
i načina rada, koji su sadržali i neke ideje srpske arheologije
iz XIX veka, Institut je tokom sledećih decenija prešao
dug put do savremenog evropskog Arheološkog instituta, koji
je tokom druge polovine XX veka predstavljao centralnu naučno-istraživačku
instituciju u srpskoj i jugoslovenskoj arheologiji.
Celokupnu aktivnost Instituta, kao jedinstvene
i centralne arheološke naučno-istraživačke institucije,
finansira Republika Srbija, odnosno Ministarstvo za nauku
i tehnologiju. Institut se od osnivanja nalazi u zgradi
Srpske Akademije nauka i umetnosti. Do 1997. godine direktori
Instituta bili su: akademik prof. dr Vladislav Petković,
prof. dr Đurđe Bošković, dr Borislav Jovanović, dr Vladimir
Kondić i dr Petar Petrović. Od 1997. godine direktor
Arheoloskog instituta je dr Miloje Vasić.
